Sınıf meselesinin aşılabilirliği ve etik açmazlar: Ayrı Dünyalar

Gizem Üstündağ

Prömiyerini Cannes Sinema Festivali’nin Direktörlerin On Beş Günü kısmında yapan “Ayrı Dünyalar”, gazeteci-yazar Florence Aubenas’ın ‘Le Quai de Ouistreham’ isimli araştırma kitabından uyarlanan, direktör koltuğuna Emmanuel Carrèr’in oturduğu, sınıfa ve etiğe dair çarpıcı bir sinema… Ocak 2022’de sinemalarda gösterime giren “Ayrı Dünyalar”ı şimdilerde çevrimiçi görüntü platformu MUBI’den izlemek mümkün.

“Ayrı Dünyalar”, sınıfsal sıkıntının aşılabilirliğine, “ötekine”, bir insanı anlayabilmenin sonsuz(!) hudutlarına dair keskin sorular soruyor. Sinema, teminatsız ve güçlü kurallar altında çalışan paklık emekçilerinin dünyasına ışık tutarken, etik birtakım açmazları da önümüze getiriyor: Kendimizi bir diğerinin yerine koymak için ne kadar ileri gidebiliriz?

Banliyödeki konutundan bir hışımla çıkan, otoban uzunluğu süratli adımlarla yürüyen ve kent merkezindeki kuruma dinmeyen öfkesiyle giren bir bayanla açılıyor sinema. Bayanın randevusu yoktur ama yetkili şahısla görüşmekte ısrar eder. Uğradığı haksızlık nedeniyle öfkesi ağırdır. Her şeyi, tüm dokümanları metodu gereği teslim ettiği halde kurumca onaylanmayan bir şeyler vardır. Kurumun onaylamadığı ‘şeyler’ nedeniyle bayanın tüm toplumsal haklarının kaybetme mümkünlüğü vardır. Bayan için son derece hayati olan bu sorun, yetkililer tarafından itinayla geçiştirilir. Bayanın öfkesi de, mağduriyeti de bir muhatap bulamaz. Ziyadesiyle aşina olan bu sahneyi; sistemin mağdur ettiğini, kibre gark olmuş bürokrasiyi nerede görsek tanırız…

Juliette Binoche’un hayat verdiği Marianne karakteri ile şaşkın ve meraklı gözlerle etrafına bakarken karşılaşıyoruz. Fransa’nın tanımadığı bir bölgesinde, bir kurumda kendisine pek de aşina olmayan işlere başvurmak ismine orada olduğunu anlıyoruz.

Juliette Binoche’un hayat verdiği Marianne karakteri.

Marianne, aslında kendi alanında tanınmış bir müellif. Yazacağı kitabın konusu olan toplumsal adaletsizlik, alt sınıfların geçim kaygısı üzere problemleri hayat pratiğinde deneyimlemek istiyor; kuvvetli kurallar altında, garantisiz çalışan personellerin ortasına katılıyor. Ancak uyarlamanın özgününe, sinemanın tanıtım metnine ve fragmanlarına çok da hakim değilsek gerçek kimliğini öğrenmemiz vakit alıyor. Marianne ile çaresizlik içinde iş arıyor, güçlü şartlar altında verdiği gayrete üzülerek eşlik ediyoruz. Ancak Marianne’nin kimliğine dair bu gerçek ve sinemanın bir öteki sıkıntısı olan etik kıymetlerin varabileceği sonlar, sinema ilerledikçe şeffaflaşıyor.

Marianne’in paklık dalında iş bulmasıyla sinemanın ritmine kapılıyoruz. Güçlü çalışma şartlarına, acımasız çalışma saatlerine, bir hayalet üzere görünmeyen varlıklarına, aşağılanmalarına, müşterinin her şartta “haklı oluşuna” şahit oluyoruz. Marianne yakından müşahede yapabilmek, öykülerini derinleştirebilmek ismine yanındaki bireylerle diyalog kurmaya çalışsa da vakitle çalışma arkadaşlarının dünyalarına giriyor, kederlerini paylaşıyor, acılarını görüyor, hislerini anlıyor… Hayatlarına bir biçimde dahil olarak tanıştığı bu beşerlerle giderek daha yakın ilgiler kurmaya başlıyor.

Filmin açılış sahnesinde tanıştığımız, 3 çocuklu, paklık iş kolunun on güç alanı olan feribotta çalışarak ömrünü geçindirmeye çalışan, boş vakit nedir bilmeyen Christèle, Marianne’in kurduğu münasebetlerin ortasında daha farklı bir yerde konumlanıyor. Christele, Marianne’in adeta can yoldaşı oluyor. Ancak gerçeğin çok farklı olması ahlaki bir açmazı da önümüze getiriyor. Yalnızca mesleğini yaptığına ikna etmeye çalışıyor tahminen Marianne kendini, görünmeyenleri görünür kılacağına, seslerini duyurabileceğine dair ulvi bir maksadı üstlendiğini düşünüyor. Ama bir müddet sonra Paris’teki burjuva yaşantısına dönecek olan Marianne’in hayatlarında bir defa olsun durup deniz görüntüsünü seyretmemiş, 1.5 dakikada yastık, yorgan, çarşaf değiştirmesi gerekmiş, küçük bir trafik cezasını ödeyemediği için otomobilini satmak durumunda kalmış insanları üstelik onlardan-mış üzere yaparak anlayabilmesi ne derece mümkündür ya da mümkün müdür?

.

Aslında tek sorun, Marianne’nin etik ve ahlaki açıdan verdiği çabadan ibaret değil; Christèle’in sorununda sonuna kadar haklı olması da değil. Asıl problem, keskin ayrımlarla önümüze getirilen sınıf farkı ve aşılamayışı tahminen de… Tıpkı yeri paylaşsalar da paklık personellerini görmezden gelen, farklı bir dünyadan-mış üzere davranan feribot yolcuları ile ihtimamla tasvir edilen bir sınıf hikayesi izlediğimiz.

Filmin sonunda Christèle’in verdiği haklı öfkeye, Marianne’in tahminen de hiç geçmeyecek suçluluk hissine şahit olurken şu soruları sormadan bırakmıyor sinema: Gerçekleri göstermek ismine gerçeklikten kopmanın hudutları nelerdir ve ne kadarı kabul edilebilir? Gerçek bir habercilik için müsaade almadan bir başkasının dünyasına girmek nereye kadar legal kabul edilmelidir? ‘’Samimi’’ bağlantıları başlatan samimiyetin ölçütü nedir?

“Ayrı Dünyalar”, toplumsal garantisi olmadan çalışmak zorunda kalan personellerin, bürokrasinin kalın duvarlarına çarpıp asla öteye geçemeyenlerin, hiyerarşiyi kanının son damlasına kadar savunanların tüm gerçekliği ile anlatıldığı sert bir sinema olarak akıllarda kalacak kuşkusuz…