Orhan Pamuk ne yazıyor?

‘Veba Geceleri’ni elime birinci aldığımda ne yazacağımı, hangi gözlükle metne bakacağımı bilmiyordum lakin ‘Giriş’ kısmının birinci cümlesi beni bu müphemlikten kurtardı: “Bu hem bir tarihi roman hem de roman biçiminde yazılmış bir tarihtir.” Metnin anlatıcısı Mîna Mingerli’nin söylediği bu cümle beni Pamuk metinlerinin anlatısal tarih olup olmadığı konusuna yönlendirirken yapısal ögeler çok daha farklı dikkatler sundu. Giriş kısmında kısaca, Mîna Mingerli isimli tarihçinin 33. Osmanlı Padişahı V. Murat’ın üçüncü kızı Pakize Sultan’ın 1901-1913 yılları ortasında ablası Hatice Sultan’a yazdığı 113 mektubu yayına hazırlarken yazdığı önsözün vakit içerisinde büyüyerek bir romana dönüşmesi anlatılır. Mingerli’nin bir tarih kitabından fazla tarihi romana yönelmesinin sebepleri vardır:

“1901 yılındaki veba salgını sırasında adada olup bitenleri araştırırken, bu kısa ve dramatik müddette kahramanların öznel kararlarını anlamaya tarih biliminin yetmeyeceğini, bunların roman sanatının yardımıyla daha uygun anlaşılabileceğini hissettim ve bu ikisini birleştirmeye çalıştım.”

Öte yandan roman sanatına dair birtakım noktalara temas eder. Roman sanatının “kendi yaşadığımız öyküleri diğerlerinin öyküsü üzere, oburlarının yaşadığı öyküleri de kendimiz yaşamışız üzere yazabilme hünerine” dayandığını ve Henry James’in “bir romanın inandırıcılığı için detayların, her şeyin, tek bir kişinin bakış açısının etrafında toplanmasının uygun olacağı yolundaki görüşüne” katıldığını belirtir. Gerçekten Pamuk, kitabı anlattığı tanıtım görüntüsünde kırk sene boyunca bu adayı mesken ev, sokak sokak, bütün detaylarıyla yıllarca hayal edip kurduğunu söylerken detayın kıymetini vurgular. Pamuk romanının “iğneyle kuyu kazar üzere topladığı gerçek ayrıntılara” sahip olduğunu, tarihçi olurken hayal gücünü de coşturduğunu tabir eder. Halbuki Minger Adası diye bir yer yoktur, üstelik V. Murad’ın Pakize isminde bir kızı da yoktur. Tekrar de roman tarihi bilgi sunmakla birlikte tarihyazımına aksi düşmez çünkü 19. yüzyılda Almanya’da bir disiplin haline gelen tarih vakitle farklı biçimlerde ele alınır. 19. yüzyıldaki tarih disiplini, tarihçinin boş bir zihinle arşive girip orada edindiği bulgulardan hareket ederek bir tarih ortaya koymasını belirtir. Lakin arşivlerde tarihin asıl öznesi olan halktan fazla hükümran sınıfa dair kayıtlar yer alır. Üstelik gündelik ömür da ıskalanmaktadır. Buradan hareketle pek çok tarihçi farklı mekteplere yönelir. Bu müktesebata dair en vurucu makalelerden biri Lawrence Stone’un 1979 tarihli ‘The Revival of Narrative: Reflections on a New Old History’ (Anlatının Dirilişi: Yeni Bir Eski Tarih Üzerine Düşünceler) isimli çalışmasıdır. Burada Stone, tarihin bir bilim olup olmadığını irdeler, bilimse de nasıl bir bilimdir? Artık, tarihçiler tarihin objektif gerçeklik sunmadığını öne sürmeye başlar. Yeni tarihyazımının vurgusu merkez ve süreç değil, kültür ve sıradan insandır. Makro tarihin yerini mikro tarih alır, küçük insan tarihe girer, tarihçi iktidar ve çoğunluktan kaçarak hudutlara yöneltir bakışını. Detay ise Clifford Geertz ile ön plana çıkar zira Geertz ‘yoğun betimleme’ tekniğiyle ‘ötekini’ anlatmaya, kültürel antropolojiyle tarihi tek potada eritmeye çalışır. Kültüre değil kültürün simgelerine bakılır, göstergebilimin tesiri barizleşir ve artık ‘tahkiye’ ile ‘tarih’ kol kola yürür. O denli ki ‘olgu ve kurgu’ dahi masaya yatırılır. İkisi ortasında bir hudut var mıdır, varsa bunu nasıl tespit ederiz, bu tespit imkanlı mıdır? Natalie Zemon Davis bu sonun müphem olduğuna işaret eder ve arşivlerdeki kurgunun peşine düşer. Gerçekliğin objektif olduğu fikri terk edilir ve tahkiye ile tarih veyahut tarih ile tahkiye birbirinin konusu olur. Hatta, bazıları tarihi edebiyatın bir alt kolu olarak görür. Buraya kadar kabaca tarihyazımının gelişimine değinmek istedim çünkü, bu bahis özetlenemeyecek kadar uzun. Lakin bu doğrultuda yazan mikro-tarihçilere yöneltilen tenkitler, modernizmden uzaklaştıkları, siyasete gereğince değinmedikleri, tarih bilimini tahkiyeye indirgedikleri biçiminde özetlenebilir. Emsal tenkitlerin Orhan Pamuk’a yöneltilmesi dikkat caziptir. Bu bağlamda onu da bir nevi tarihçi olarak görmek mümkün müdür? Öncelikle mikro tarihçi ya da tahkiye-tarih yazan kişi masal, efsane, destan üzere çeşitlerdeki örtük gerçeğe yönelir veyahut mevcut olanı, bir anıyı, bir günlüğü yahut daha açık bir örnek vermek gerekirse Robert Darnton’ın ‘Büyük Kedi Katliamı’ kitabında olduğu üzere -1730 yılında matbaa çalışanlarının güldükleri- müphem bir anlatıyı temel alır. Pamuk da emsal şekilde muharrir, her ne kadar kurgusala yaslansa da romanını kaleme almak için önemli bir çalışma yapar ve hem bireyselin hem de toplumsalın gerisinde yatan örtük gerçeği amaç alır. Büyük bir yapboz kurduğu söylenebilir ancak bu yapboz kurgusala, öteki deyişle ‘yalana’ dayalıdır. ‘Benim Adım Kırmızı’da şöyle bir paragraf geçer:

“Her vakit asabi, huysuz ve mutsuzdur ve sevmediklerine haksızlık etmekten hiç korkmaz. Bu yüzden Kara’yı olduğundan şaşkın, hayatlarımızı olduğundan sıkıntı, Şevket’i makus ve beni olduğumdan hoş ve edepsiz anlatmışsa sakın inanmayın Orhan’a. Zira kıssası hoş olsun da inanalım diye kıvırmayacağı palavra yoktur.”

ROMAN VE ‘YALAN’

Pamuk romanlarındaki tarihi ögesi böylelikle palavra tehdit eder. Karşımızda palavrası en ince detaylarla kurgulayan, kurgusalı gerçeğin içinde var eden bir müellif vardır, yalan-tarihi ortasındaki tansiyondan beslenir metinleri. Bu tansiyon “Masumiyet Müzesi”nde -hem romanda hem müzede- ete kemiğe bürünmüştür. Üstelik, romanlarında gerçek isimleri zikretmesi daha da çelişkili bir hal yaratır. ‘Veba Geceleri’nde başta Abdülhamit olmak üzere zikredilen isimler, ince tarihi detaylar önünde sonunda insanı kuşkuya düşürerek palavra ile gerçek ortasında bir pozisyona sürükler, bu da ehil okura haz verir.

ORHAN PAMUK’UN LİSANI

Fakat yapı bu türlü kurulurken lisan ve üslup nasıldır? Pamuk’un lisanı birçok tartışmaya sebep olmuştur. Bu tartışma hususları birkaç noktada toplanır, kimisi çevrilmek için yazdığını söyler, kimisi evvel İngilizce yazdığını, kimisi de Türkçesinin gereğince düzgün olmadığını. Ben, bu üçüne de katılmıyorum, bilakis Pamuk’un lisanının yaratmak istediği tansiyonlara uygun düştüğünü savunuyorum. ‘Veba Geceleri’nde dikkatimi üç öge çekti: Birincisi özne kullanımının fazla olması, ikincisi edilgen cümlelerin yapısı, üçüncüsü ‘ve’ bağlacının sık kullanımı.

“Şeyh gelince Bayram Efendi onu az evvel öğlen namazında gördüğünü hatırladı. Pir hem şişkoydu hem de upuzun beyaz saçları ve sakalları vardı. Bayram Efendi’ye tatlılıkla gülümsedikten sonra Pir dua kâğıtlarının nasıl okunacağını anlatmaya başladı:” (s.27)

Üstteki alıntıda görüldüğü üzere üç ‘şeyh’ sözünden ikisi çıkarıldığı takdirde anlatım bozulmaz. Özne kullanımının sıfatlı anlatımın olduğu yerlerde daha da fazla olduğunu belirtelim. Aşağıdaki alıntı da edilgen yapıya bir örnek:

“‘Vali Paşa hazretleri’ dedi Eczacı Nikiforo, söylediklerinin yan odadan biri tarafından dinlenildiğini bildiğini gösteren şirin bir hareketle göz kırptı iki konuğuna (…)” (s.54)

Burada görüldüğü üzere “tarafından” sözünün kattığı edilgenlik, “dinlen-” fiiline eklenen edilgen çatıyla, “-l” ekiyle pekiştirilmiştir. Hem özne kullanımı hem de edilgen çatılardaki pekiştirme ‘Veba Geceleri’ni rastgele bir gösterge çıkarıldığı takdirde bozulan her göstergenin yapıya hizmet ettiği rafine romanlardan ayırır üzere gözükmekte. Üstelik edilgen yapı yabancı lisanların dil bilgisine göz kırparken ‘ve’ bağlacının kullanımı Osmanlı süslü nesrini akla getirir. Pamuk’un çevrilme niyetiyle bunu yaptığı kanaatinde değilim, hatta bu kanaati çeviriyle hemhâl olan herkesin bulacağı kadar sığ bulmaktayım çünkü bu kullanımın tercümana ahım şahım bir yardımı olmaz, hem Orhan Pamuk’u çevirecek birçok uzman tercüman mevcut. Türkçesinin berbat olduğu kanaatinde de değilim zira bu türlü bir durum varsa bile editörler zati gerekli düzeltiyi yapacaklardır. Üstelik Orhan Pamuk’u dinlediğiniz vakit, gündelik konuşmasında da bu özelliklerin mevcut olduğunu görmekteyiz. ‘Ben/kendim’ zamirlerini sıklıkla vurgular. O vakit bu kullanımı nasıl açıklarız? Tarih/tahkiye bize bir yol gösterebilir. Umberto Eco, “Anlatı Ormanlarında Altı Gezinti” kitabında şöyle demektedir:

“Ancak Jerome Bruner üzere psikologlar, günlük tecrübeleri olağan algılama stilimizin da bir hikaye biçimini aldığını düşünmektedirler; tıpkı şey, historia renim gestarum (geçmişteki gerçek olayların anlatılması) olarak anlaşılan Tarih’te de görülmektedir. Arthur Danto tarihin hikayeler anlattığını söylemiş, Hayden White ‘yazınsal bir yapıt olarak tarihyazıcılığından’ kelam etmiştir. Greimas tüm göstergebilimsel kuramını bir ‘eyleyen modeli’ üzerine kurmuştur; bu, her göstergesel sürecin derin yapısını temsil eden bir çeşit anlatısal iskelettir.” (s.147)

Buradan hareketle bahsettiğim ögeleri birer gösterge olarak ele alıp anlatının derin yapısına dahil edebilir miyiz? Öbür bir deyişle müellifin lisan yapısı anlatının yapısına hizmet eder mi? Deleuze ve Guattari, Kafka izleğinde minör edebiyatın izini sürerken lisandaki heterojen kırılmalara ağırlaşır. Kafka’nın Goethe hayranlığına karşın yapıtlarını Prag Almancasıyla kaleme alarak lisanı taammüden yersiz yurtsuzlaştırması ve majör lisanı değiştirmesi metinlerini minörleştirir. Deleuze ve Guattari de Prag Almancasını ‘tuhaf minör kullanımlara uygun, yersizyurtsuzlaşmış bir dil’ olarak tanımlar. Minör edebiyatın iki ana özelliği daha vardır: Bireyselin her daim siyasala geçmesi ve her şeyin kolektif kıymet taşıması. Dikkatli okur Pamuk metinlerinde de bu iki özelliği fark edecektir. Fakat minör edebiyatta biçim içeriği yaratırken Pamuk’ta tam aksisi bir durum kelam bahsidir. Hasebiyle, lisandaki kırılmalar majör lisanı değiştirme kuvvetine sahip olmasa da müellifin lisanı minörleşme uğraşı olarak okunabilir. Veyahut minör tekniğin majör edebiyatta kullanılmasıyla bir tansiyon yaratılır zira zati üst kurmaca olan metin daha da edilgen kılınmıştır. Ayrıyeten bu kullanım müellifin roman çeşidini öteki cinslerden ayırma istediğinden kaynaklanıyor olabilir zira bahsettiğim özelliklerle birlikte yapı lisanı yapaylaştırır. Pamuk güya tahkiye içinde tahkiyeyi imler, lisanı yer yer yapaylaştırarak kurgunun, matematiğin altını çizer, estetik palavrayla bezeli yapay bir dünya yarattığını vurgular. Veyahut okurun metne yer yer yabancılaşmasını istemiştir. ‘Veba Geceleri’nde bu kullanımın tansiyona hizmet ettiğini düşünüyorum zira muharrir cinayetleri evvelce söyler, okur ileride hangi kahramanların öleceğinden haberdardır, tekrar de okumaya devam eder zira tansiyon sürer. Tahminen de yalnızca muharrir değil anlatıcıdır buna sebebiyet veren, emin olmak güç. Bildiğim, Pamuk metinlerine üstünkörü yaklaşmamak gerektiği ve bu özelliklerin ehil okuru gerçek-kurgu ortasında bir yerde bırakmasının, metindeki yapının çözülememesinden doğan tansiyonun verdiği edebi haz.